Dien Dan Giao Dan

CẢNH ĐẸP VIỆT NAM - QUI TẮC ĐÁNH DẤU - MỘNG CHIỀU XUÂN

(Sau 15 giây vẫn chưa thấy hát xin ấn vào F5 hay Refresh hay Icon Play)

Video: MỘNG CHIỀU XUÂN

Sáng tác: Ngọc Bích - Trình diễn: Hồ Hoàng Yến

QUI TẮC ĐÁNH DẤU GIỌNG

Lời nói của người Việt nghe như lời ca, tiếng hát, có giọng ngang, trầm, bổng, đục, luyến láy... Đó không phải là ngữ điệu dùng để phân biệt ý nghĩa câu xác định, câu hỏi, câu tán thán... như trong lời nói của ngôn ngữ Pháp, Anh, mà mỗi lời nói của người Việt biến đổi giọng là biến đổi nghĩa. Do đó, chữ Việt là thứ chữ ghi âm, nên khi lời nói biến đổi giọng, biến đổi nghĩa, thì người sáng tạo chữ Việt dùng dấu giọng để biến đổi chữ gốc thành chữ khác, nghĩa khác. Chữ Việt có 5 dấu giọng để đánh trên/dưới chữ gốc (chữ không dấu thanh) để biến chữ gốc đó thành 5 chữ khác nữa.

Tôi nghĩ, có thể gọi chữ không dấu thanh là ngữ căn của những chữ có dấu thanh.

Thí dụ: chữ đang là ngữ căn của đáng, đàng, đảng...

Phần lớn lời nói người Việt không có đủ 6 giọng, nhưng chữ viết thì có đủ 5 chữ cho mỗi ngữ căn. (1 chữ không dấu và 5 chữ có dấu)

Thí dụ: chữ đang có thêm đáng, đàng, đảng, đãng, đạng. Nhưng tiếng nói của người Việt hiện dùng chỉ có đang, đáng, đàng, đảng, đãng, mà không có đạng.

Tôi gọi các chữ đang, đáng, đàng, đảng, đãng, là chữ khả dụng;

Tôi gọi chữ đạng là chữ bất khả dụng.

Ông Vo Cao và ông Tu Dinh (2 ông viết tên mình không có dấu thanh) gọi là chữ chờ (chờ được sử dụng). Chắc 2 ông nghĩ rằng sau nầy tiếng Việt phát triển thêm, người ta sẽ có thể dùng đến chữ chờ.

Nhiều người than phiền dấu giọng làm chữ Việt thêm phần rắc rối. Cho đến bây giờ, người ta vẫn còn cãi nhau chuyện đánh dấu giọng chỗ nào cho đúng.

Đánh dấu trên/dưới mẫu tự nào cho đúng?

99% người Việt viết chữ Việt đánh dấu đúng vào nguyên âm cần đánh dấu. Nhưng hỏi tại sao đánh được đúng như vậy, thì gần như 90% không trả lời được cặn kẽ, có khi thầy giáo cũng chỉ trả lời phơn phớt cho qua mà thôi.

(Tuy nhiên, hiện nay đọc thấy trên Net, trên sách báo lại thấy có rất nhiều chữ đánh dấu giọng sai chỗ. Tôi sẽ viết một bài về chuyện sai đó, sau bài nầy)

Bây giờ, bên Mỹ thấy xuất hiện tại những nơi công cộng vài câu chữ Việt để lưu ý người Việt chuyện nầy chuyện nọ. Đọc các câu đó, gặp những chữ có dấu giọng, đôi khi ta không khỏi tức cười. Có khi họ đánh dấu ngay trên phụ âm nữa.

99% người Mỹ mới học tiếng Việt, chữ Việt đều kêu khó kêu khổ về dấu giọng. Nói, đọc thì trật dấu giọng, viết thì đánh dấu sai chỗ.

Tôi mạo muội ghi ra đây 6 qui tắc đánh dấu giọng cho đúng chỗ. Những qui tắc nầy không có vẻ chuyên môn, nhưng chắc chắn đúng 100%, không có ngoại lệ và dễ nhớ hơn những quy tắc do học giả Lê Ngọc Trụ đã nêu trước kia.

1.- Qui tắc 1, tổng quát: Dấu giọng chỉ được đánh trên/dưới chánh âm (nguyên âm, bán nguyên âm) mà thôi.

Như vậy, chữ có 1 chánh âm thì chỉ có một chỗ duy nhứt để đánh dấu giọng.

Thí dụ: Mẹ lắng nghe ca sĩ hát.

Có một số chữ đếm thấy có 2 nguyên âm, nhưng thực ra chỉ có 1 mà thôi. Đó là những chữ bắt đầu bằng phụ âm gi và qu, vì i trong phụ âm kép gi, u trong phụ âm kép qu không được coi là nguyên âm để đánh dấu giọng. Nó là một phần của phụ âm kép, không rứt rời ra được, để coi nó là nguyên âm.

Thí dụ: Quản gia giả.

Mỗi chữ thấy có 2 nguyên âm, nhưng thực ra chỉ có 1 mà thôi, vì i và u là thành phần của phụ âm gi và qu, không tách rời u và i ra được. Chỉ có a là chỗ duy nhứt để đánh dấu giọng.

Có rất nhiều chữ Việt có tới 2 hoặc 3 chánh âm trong một chữ. Vậy dấu thanh đánh trên nguyên âm nào?

2.- Qui tắc 2: Trong một chữ có nhiều chánh âm, chánh âm nào có dấu âm, tức những chánh âm được chế biến cho chữ quốc ngữ, như ă, â, ê, ô, ơ, ư, thì được đánh dấu giọng.

Thí dụ: Nguyệt muốn rời nơi bị tai tiếng. Ê, ô, ơ được đánh dấu giọng.

3.- Qui tắc 3: Chữ có bán nguyên âm kép ươ thì dấu giọng đánh trên/dưới ơ. Nói cách khác, chữ có bán nguyên âm kép thì dấu giọng được đánh trên/dưới nguyên âm đứng sau.

Thí dụ: Thường, dưới, ngược, Lướt, rượu. Muốn chiếm chiếc chiếu.

Dấu giọng luôn luôn đánh trên/dưới nguyên âm đứng sau của bán nguyên âm kép iê, uô, ươ, tức ê, ô, ơ.

4.- Qui tắc 4: Chữ hợp âm(1) thì dấu giọng đánh trên/dưới nguyên âm đứng trước. (nguyên âm được nhấn mạnh, chủ âm)

Thí dụ: La ơi ới, chiếc áo, ủi đất.

Nguyên âm đứng trước ơ, a, u được đánh dấu giọng.

5.- Qui tắc 5: Chữ hoà âm(2) thì dấu giọng được đánh trên/dưới nguyên âm đứng sau.

Thí dụ: Khóc oà, ô uế, uỷ quyền.

Nguyên âm đứng sau a, ê, y được đánh dấu giọng.

Việt Nam Tự Điển của Hội Khai Trí Tiến Đức và Tự Điển Việt Nam của Ban Tu Thư Khai Trí đánh dấu sai một số các chữ có vần hoà âm. Hai tự điển nầy đánh dấu trên/dưới nguyên âm đứng trước, như òa, óe, ọe, ỏe, úy, ủy (Hội Khai Trí Tiến Đức), như òa, ọe, úy, ủy (Ban Tu Thư Khai Trí)

6.- Qui tắc 6: Chữ ráp vần(3) do một nguyên âm hay một phụ âm ráp với vần ngược hay do một vần xuôi ráp với vần ngược, thì dấu giọng được đánh trên/dưới vần ngược. (Vần xuôi được coi như là một phụ âm)

Thí dụ: Tiếng oán than trong gió thoảng.

Vần ngược iêng, an và ang được đánh dấu giọng.......

Nguyễn Phước Đáng

(Trích từ bài viết Cách Thành Tạo Mỗi Chữ Quốc Ngữ, sách Tiếng Việt & Chữ Việt)

(1) Chữ hợp âm là chữ do 2 nguyên âm ghép vào nhau, tạo ra một âm mới khác với 2 nguyên âm tạo ra nó, cách đọc dễ dàng như đọc một nguyên âm. Thí dụ: ai, ia, ao, eo, oi, ui, iu,...

(2) Chữ hòa âm là chữ do 2 nguyên âm ghép vào nhau, tạo ra một tiếng có 2 âm trộn vào nhau, cách đọc hơi khó khăn, phải uốn éo đôi môi. Thí dụ: oa, oe, uê, uy...

[Vần là 2 âm ráp lại để tạo thành một tiếng. Thí dụ: ta, nho, thơ... (vần xuôi), an, ơm, ec... (vần ngược), ai, eo, âu... (vần hợp âm), oa, oe, uê... (vần hòa âm)...]

(3) Chữ ráp vần là chữ do một vần ráp với một âm hay với một vần khác. Thí dụ: oan (nguyên âm o ráp với vần an - o+an - ), than (phụ âm th ráp với vần an -th+an-), khoan (vần xuôi kho ráp với vần ngược an -kho+an-)